Коррупция ва порахўрлик — тушунча

Коррупция — бу ваколатли шахслар ўз мансабий вазифаларидан шахсий манфаат учун қўллашидир. Бунда порахўрлик, мансабни суиистеъмол қилиш, молия ресурсларини йўналтириб фойда олиш каби салбий ҳолатлар ўрин олади. Бу иллат давлат билан фуқаролар ўртасидаги ишончни бузади, иқтисодий ўсишни секинлатади ва ижтимоий адолатсизликни кучайтириб юборади. (Ташкент)

Жаҳон миқёсида коррупция

Corruption Perceptions Index (CPI)

Халқаро “Transparency International” ташкилоти ҳар йили Corruption Perceptions Index (CPI) натижалари асосида давлатларнинг давлат сектори коррупция даражаси бўйича рейтингини эълон қилади. Бу кўрсаткич 0 (жуда юқори коррупция) дан 100 (жуда паст коррупция) гача баҳоланади. (Transparency.org)

• 2024 йил учун рейтингда Дания 90 балл билан энг пок давлатлардан бири бўлди, ундан кейин Финландия ва Сингапур келди. (Kun.uz)
• Жаҳон ўртача CPI кўрсаткичи тахминан 43 балл атрофида. Энг кўп давлатлар (икки учдан бири) 50 баллдан паст баҳоланган. (AP News)

Бу кўрсаткичлар дунё бўйича коррупциянинг қай даражада кенг тарқалғанини кўрсатади.

Ўзбекистонда коррупция ва порахўрлик ҳолати

Коррупцияни идрок этиш индекси (CPI)

2024 йилда Transparency International томонидан эълон қилинган CPI натижаларига кўра, Ўзбекистон 180 давлат орасида 121-ўринни эгаллади, ва 100 балл тизимида 32 балл олди. Бу кўрсаткич давлат секторида коррупциянинг салмоқли даражада эканини англатади — 50 баллдан паст бўлган кўплаб мамлакатлар қаторида. (Кун Уз)

• 2023 йилда ҳам Ўзбекистон 121-ўринда бўлган ва 33 балл тўплаган. (Kun.uz)
• CPI тарихи давомида Ўзбекистоннинг кўрсаткичи ўртача 23 балл атрофида бўлган, 2024 йилда эса 32 баллга чиққан. (TheGlobalEconomy.com)

Бу ҳолат коррупцияни камайтириш учун қўйилган саъй-ҳаракатлар турган бўлса-да, айрим соҳаларда ҳали ҳам етарли даражада камаймаганини кўрсатади.

Коррупцияга қарши жиноятлар статистикаси (Ўзбекистон)

2024 йил давомида мамлакатда 7 354 нафар шахс коррупция билан боғлиқ жиноятлар учун жавобгарликка тортилинган. (Aniq.uz)

Бундан ташқари, судлар томонидан 2023 йил учун жиноий жавобгарликка тортилганлар сони 6 535 нафарни ташкил этган, бу 2022 йилга нисбатан 11% камайган. (Qalampir.uz)

Бу рақамлар порахўрлик ва коррупция билан курашдаги фаолиятлар натижасида айрим ҳоллар жиноий жавобгарликка тортилаётганини кўрсатади.

Коррупциянинг оқибатлари

Коррупция ва порахўрликнинг салбий таъсири жуда кенг:

• Давлат хизматларига ишончни йўқотиш.
• Иқтисодий ўсишни секинлатиш, инвесторларнинг ташқи сармояларига салбий таъсир.
• Адолатсизлик ва ижтимоий ноўзўрликни кучайтириш.
• Фуқароларнинг давлат қилиш жараёнларига нисбатан нафратини ошириш. (НХРЦ)

Бутун дунёда коррупция сабабли ҳар йили йирик миқдорда маблағлар йўқотилади — тахминан 2,6 триллион доллар атрофида. (НХРЦ)

Натижа

Коррупция ва порахўрлик — ҳам жаҳон, ҳам Ўзбекистон миқёсида муҳим ижтимоий — иқтисодий муаммо бўлиб қолмоқда. Ҳар қандай давлатда коррупциянинг паст даражаси — давлат органлари очиқлиги, адолатли суд тизими, жамоатчилик назорати ва қонун устуворлиги билан бевосита боғлиқ. Давлат ва жамият кўчаётган бу иллатга қарши самарали чоралар кўришда давом этса, коррупция даражасини янада камайтириш имкони ҳам ошади.