Қадрли ўқувчи! Қуйида келтирилган турли чет эл академик манбаларини бир-бири билан боғлаб турган шундай жиҳати борки мақолани охиригача ўқисангиз бунга сиз ҳам амин бўласиз...

Leibniz-Zentrum Moderner Orient (ZMO)

Leibniz-Zentrum Moderner Orient (ZMO) — Германиянинг Берлин шаҳрида жойлашган академик илмий-тадқиқот маркази. Яъни бу оддий янгиликлар сайти ёки туристик портал эмас; сайтда марказ олимларининг тадқиқотлари, илмий мақолалари, Working Papers, лойиҳалар ва конференция материаллари эълон қилинади. ZMO 2017 йилдан Германиянинг йирик илмий тармоқларидан бири — Leibniz Association аъзоси ҳисобланади.

Уларнинг асосий йўналиши — мусулмон жамиятлари ва улар билан боғлиқ минтақаларни тарихий ва замонавий нуқтаи назардан ўрганиш. Географик жиҳатдан Яқин Шарқ, Африка, Евроосиё, Жанубий ва Жануби-Шарқий Осиёни қамраб олади. Тадқиқотларда тарих, исломшунослик, социология, ижтимоий ва маданий антропология, диншунослик каби фанлар биргаликда қўлланади.

Hudson Institute

Hudson Institute — АҚШнинг Вашингтон шаҳрида жойлашган сиёсат ва халқаро муносабатлар бўйича таҳлилий марказ (think tank). У 1961 йилда стратег Герман Кан ва ҳамкорлари томонидан ташкил этилган. Марказ ўз миссиясини АҚШ етакчилиги, хавфсизлик, эркинлик ва фаровонликка хизмат қилувчи сиёсий тадқиқотлар тайёрлаш деб белгилайди.

У университет ёки соф академик тарих институти эмас. Асосий фаолияти давлат сиёсати учун таҳлил ва тавсиялар ишлаб чиқишга қаратилган. Йўналишлари орасида миллий хавфсизлик ва мудофаа, ташқи сиёсат, иқтисодиёт, энергетика, технология, инсон ҳуқуқлари, савдо ва ички сиёсат бор. Нашрлари ҳисобот, таҳлилий мақола, эксперт шарҳи, сиёсий тавсия ва конференция материаллари шаклида чиқади.

University of Arizona

Бу ерда бир муҳим аниқлик бор: University of Arizona — АҚШнинг Аризона штатидаги йирик университет. “The Soviet Impact on Central Asia” материали университетнинг Center for Middle Eastern Studies (CMES) — Яқин Шарқ тадқиқотлари маркази сайтида жойлаштирилган. Марказ 1975 йилда ташкил этилган ва АҚШ Таълим вазирлиги томонидан қўллаб-қувватланадиган Title VI National Resource Center мақомига эга.

CMES асосан Яқин Шарқ, Шимолий Африка ва улар билан боғлиқ минтақаларнинг тарихи, тиллари, дини, маданияти ва жамиятини ўрганиш ҳамда шу соҳаларда таълим ва тадқиқотларни қўллаб-қувватлаш билан шуғулланади. Университетнинг тегишли академик дастурларида тарих, антропология, география, исломшунослик, сиёсатшунослик, санъат ва меъморчилик, тилшунослик каби соҳалар қамраб олинган.

Routledge

Routledge — илмий тадқиқот маркази эмас, балки Буюк Британияда шаклланган йирик халқаро академик нашриёт. Ҳозир у Taylor & Francis Group таркибига киради. Routledge асосан гуманитар ва ижтимоий фанлар бўйича олимларнинг монографиялари, илмий тўпламлар, дарсликлар, журналлар ва электрон академик ресурсларни нашр этади.

“Islamic Education in the Soviet Union and Its Successor States” — Routledge нашриётида чиққан илмий китоб. Уни Michael Kemper ва Raoul Motika таҳрир қилган; Routledge саҳифасида 2010 йилги нашр, 384 саҳифа деб кўрсатилган. Китоб Routledge’нинг “Central Asian Studies” академик сериясига киритилган.

Юқорида айтилган ушбу чет эл манбаларини бир бирлари билан ўзаро боғлаб турган қизиқ жиҳати шундаки, чет эл академик манбаларида Мир Араб мадрасаси фақат Бухородаги тарихий обида сифатида эмас, балки XX асрда СССР ҳудудида исломий илм ва уламолар анъанасини сақлаб қолган марказ сифатида ҳам кўп ўрганилган. Айниқса, совет даври тарихи бўйича материаллар жуда бой.

Масалан, “Islamic Education in the Soviet Union and Its Successor States” китобида Мир Араб мадрасаси ҳақидаги қуйидаги маълумотлар келтирилган:

– Мир Араб совет даврида бутун СССР миқёсида диний кадрлар тайёрлаган. Китобнинг 250–251-бетларига таянган бошқа академик тадқиқотда Бухородаги Мир Араб ва Тошкентдаги Бароқхон мадрасаларига бутун СССР учун имом ва қозилар тайёрлаш вазифаси юклангани қайд этилган. University of Chicago диссертацияси бу маълумот учун айнан Routledge китобининг 250–251-бетларини кўрсатади.

– Мир Араб фақат Ўзбекистон учун хизмат қилган мадраса бўлмаган. Китобнинг кириш қисмида Мир Араб ва Бароқхон СССРнинг турли ҳудудларидан келган мусулмонлар учун расмий диний таълим олиб, мулла ёки ислом олими бўлиш имконини берган асосий муассасалар сифатида тасвирланади.

– Унда Марказий Осиё, Россия ва Кавказдан келган талабалар ўқиган. Муаллифлар Мир Араб ва Бароқхонда Марказий Осиё, Россия ва Кавказнинг турли ҳудудларидан келган бўлажак имомлар, шу жумладан кейинчалик муфтий бўлган айрим шахслар учрашганини қайд этади.

– Шу сабаб Ўзбекистон совет даврида исломий таълим марказларидан бирига айланган. Китобда Мир Араб ва Тошкентдаги диний таълим муассасалари ҳақида сўз юритилиб, Ўзбекистон СССРда исломий таълимнинг янги марказига айлангани таъкидланади.

– Мир Арабнинг таъсири Татаристонгача етиб борган. 2024 йилда Journal of Central Asian History журналида чоп этилган тадқиқот ҳам Muminov–Gafurov–Shigabdinov бобининг 252-бетига таяниб, совет Ўзбекистонидаги Мир Араб мадрасаси кейинчалик Татаристон диний тизимида фаолият юритган мутахассисларни тайёрлаган марказлардан бири бўлганини кўрсатади. Масалан, Татаристоннинг дастлабки муфтийлари орасида Мир Араб билан боғлиқ битирувчилар бўлган.

– Совет даври охирида ҳам Мир Арабнинг минтақалараро аҳамияти сақланган. Татаристонда 2017 йилда фаолият юритган исломий фанлар ва араб тили ўқитувчилари ҳақидаги тадқиқотда Мир Арабни 1990 ва 1991 йилларда битирган икки ўқитувчи алоҳида кўрсатилади. Ушбу тадқиқот ҳам Routledge китобининг 252-бетига ҳавола қилади.

– Мир Араб SADUM тизими билан чамбарчас боғлиқ бўлган. Иккинчи жаҳон уруши даврида совет давлатининг дин сиёсатида ўзгариш юз бергач, Тошкентда Марказий Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари учун диний бошқарма ташкил этилди. Мир Арабнинг совет давридаги расмий таълим фаолияти ана шу институционал тизим доирасида кечган.

– Мадраса давлат назорати шароитида ишлаган. Кейинги архив тадқиқотлари бу нуқтани янада аниқлаштиради: Ўзбекистон Марказий давлат архиви ва Ўзбекистон мусулмонлари идораси архиви материалларига асосланган тадқиқотга кўра, совет идоралари мадрасалардаги ўқув жараёни, талабаларнинг кундалик ҳаёти ва ҳатто кайфиятини ҳам мунтазам назорат қилишга уринган.

– Мир Араб совет даврида исломий таълимнинг узлуксизлигида муҳим бўғин бўлган. Routledge китобининг умумий контекстида 1930-йилларга келиб СССРнинг кўп ҳудудларида расмий мусулмон таълим муассасалари йўқ қилингани, Иккинчи жаҳон уруши даври ва ундан кейин эса давлат сиёсати қисман ўзгариб, расмий исломий институтларга чекланган имконият берилгани тушунтирилади. Мир Араб ана шу янги тизимнинг асосий таълим муассасаларидан бири бўлган.

– Мир Араб битирувчилари постсовет даврида ҳам диний таълим ва бошқарув тизимига таъсир кўрсатган. Бу, масалан, Татаристондаги диний раҳбарлар ва ўқитувчилар мисолида ҳужжатлаштирилган. Демак, мадрасанинг совет давридаги роли фақат ўша давр билан чекланмаган — унинг битирувчилари кейинги диний институтларни шакллантиришда ҳам қатнашган.

МИР АРАБ — ХОРИЖИЙ ИЛМИЙ МАНБАЛАРДА

Бухородаги Мир Араб мадрасаси нафақат юртимиз исломий таълим тарихида, балки XX асрда собиқ Совет Иттифоқи ҳудудида диний кадрлар тайёрлаш жараёнида ҳам муҳим ўрин тутган. Бу жиҳат хорижий тадқиқотчиларнинг илмий ишларида ҳам алоҳида қайд этилган.

Буюк Британиянинг халқаро академик нашриёти Routledge томонидан нашр қилинган “Islamic Education in the Soviet Union and Its Successor States” (“Совет Иттифоқи ва унинг ворис давлатларида исломий таълим”) номли илмий тўпламда совет ва постсовет ҳудудларидаги исломий таълим тарихи атрофлича ўрганилган.

Китобдаги “Islamic Education in Soviet and Post-Soviet Uzbekistan” боби Ashirbek Muminov, Uygun Gafurov ва Rinat Shigabdinov томонидан ёзилган бўлиб, унда Ўзбекистондаги диний таълим муассасалари, жумладан, Мир Араб мадрасасининг совет давридаги фаолияти таҳлил қилинади.

Тадқиқотдан англашилишича, Мир Араб мадрасасининг аҳамияти фақат Бухоро ёки Ўзбекистон доираси билан чекланмаган. Совет даврида у СССРнинг турли минтақалари учун диний кадрлар тайёрлашга хизмат қилган муҳим расмий исломий таълим марказларидан бири бўлган.

Хусусан, тадқиқотда Мир Араб ва Тошкентдаги диний таълим муассасалари Марказий Осиё, Россия ва Кавказдан келган бўлажак имомлар ҳамда диний арбобларни бирлаштирган таълим муҳити бўлгани қайд этилади.

Мир Арабнинг бу тарихий вазифаси бошқа академик тадқиқотларда ҳам тасдиқланади. University of Chicago’да тайёрланган тадқиқот Routledge китобининг 250–251-бетларига таяниб, Мир Араб ва Тошкентдаги Бароқхон мадрасасига бутун Совет Иттифоқи учун имом ва қозилар тайёрлаш вазифаси берилганини қайд этади.

Бу ҳолат Мир Араб мадрасасини совет даврида диний илм анъаналарининг сақланиши ва кейинги авлод уламоларининг шаклланишида муҳим ўрин тутган муассасалардан бири сифатида кўрсатади.

Мадраса таъсирини СССРнинг бошқа минтақаларида ҳам кўриш мумкин. Journal of Central Asian History журналида эълон қилинган замонавий академик тадқиқотда ҳам Мир Арабда таҳсил олган диний кадрларнинг кейинчалик Россия ҳудудларидаги мусулмон диний ҳаётида фаолият юритгани кўрсатилади.

Шу маънода, Мир Араб мадрасаси XX асрда Бухородан ташқарига чиққан кенг илмий ва маърифий таъсир доирасига эга диний таълим маркази бўлганини хорижий академик адабиётлар орқали ҳам кузатиш мумкин.

Манба:
Ashirbek Muminov, Uygun Gafurov, Rinat Shigabdinov. “Islamic Education in Soviet and Post-Soviet Uzbekistan”. In: Michael Kemper, Raoul Motika, Stefan Reichmuth (eds.), Islamic Education in the Soviet Union and Its Successor States. Routledge, pp. 223–279.

Манбалар асосида Салават Абдурахмонов тайёрлади.