Bismillahir rohmanir rohiym.

Bandalariga ilm va idrok ne’matini ato etgan, ularni haq yo‘lga boshlagan Alloh taologa behisob hamdu sanolar bo‘lsin. Insoniyatga hidoyat yo‘lini ko‘rsatgan, ilm, hikmat va go‘zal axloqni o‘rgatgan Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamga, u zotning ahli baytlari, sahobalari va ezgulik yo‘lidan borgan izdoshlariga salovot-u salomlar bo‘lsin.

Kirish. Ilmiy merosning qadri undan bahramand bo‘lgan avlodlarning tafakkurida namoyon bo‘ladi. Ayrim kitoblar o‘quvchiga zarur ma’lumotni yetkazadi, ayrimlari esa uning fikrlash tarzini ham tarbiyalaydi. Imom Burhoniddin Marg‘inoniy rahimahullohning «Hidoya» asari ana shunday salmoqli merosdir. Bu kitobni mutolaa qilgan kishi fiqhiy hukmlar bilan birga dalilni anglash, qarashlarni taqqoslash, ixtilofning sababini tushunish va xulosani asoslash yo‘lini ham o‘rganadi.

Movarounnahr zaminida yetishgan allomaning nomi hanafiy fiqhi tarixida «Sohibul Hidoya» sifatida shuhrat qozongan. Uning ilmiy mehnati tufayli oldingi imomlardan yetib kelgan keng fiqhiy meros tartibli, mazmunan teran va o‘rganishga qulay bir asarda mujassam bo‘ldi. «Hidoya»ning asrlar davomida mudarrislar va talabalar e’tiborida bo‘lib kelishini uning ana shu xususiyatlari bilan tushunish mumkin.

Imom Zahabiy «Siyar a’lam an-nubalo» asarida Marg‘inoniyni «alloma, Movarounnahr olimi» deb ta’riflaydi. Shuningdek, uni katta ilm sohiblaridan biri sifatida tilga olib, «Hidoya» va «Bidoya»ning muallifi ekanini qayd etadi. Bu qisqa ta’rif allomaning ilmiy mavqeyi Movarounnahrdan tashqaridagi tarixchi va muhaddislar e’tiborida ham bo‘lganini ko‘rsatadi.

«Hidoya»ning ilmiy qimmatini chuqurroq anglash uchun uning muallifi yashagan muhit, asarning yaratilish maqsadi va bayon uslubiga e’tibor qaratish lozim. Shu nuqtayi nazardan, allomaning ilmiy hayoti, asarining yaratilishi va fiqhiy masalalarni yoritishda tanlagan metodiga nazar tashlaymiz.

Movarounnahr ilmiy muhitida kamol topgan alloma

Imomning to‘liq ismi Burhoniddin Abul Hasan Ali ibn Abu Bakr ibn Abduljalil Marg‘inoniydir. Uning Farg‘oniy va Marg‘inoniy nisbalari Farg‘ona hamda Marg‘inon ilmiy muhiti bilan bog‘liqligini bildiradi. Laknaviydan keltirilgan ma’lumotga ko‘ra, u hijriy 511-yilda tavallud topgan, hijriy 593-yilda vafot etib, Samarqandda dafn qilingan. Bu umr davomida alloma fiqh, hadis, tafsir va arab tili ilmlarini bir-biriga bog‘lab o‘rgangan yirik olim sifatida tanildi. Marg‘inoniyning kamolotida ustozlar ta’limi alohida o‘rin tutadi. Abdulhay Laknaviy «Al-Favoid al-bahiyya fi tarojim al-hanafiyya»da uning Najmiddin Umar Nasafiy, Sadr Shahid Umar ibn Abdulaziz Buxoriy, Usmon ibn Ali Paykandiy va Qivomiddin Ahmad ibn Abdurashid Buxoriy kabi olimlardan ta’lim olganini bayon qiladi. Ularning darslari orqali alloma hanafiy mazhabining masalalari, rivoyatlari va dalillash yo‘llarini puxta o‘zlashtirgan. Ustozlarning ilmiy tajribasi keyinchalik uning asarlarida mustaqil tahlil va aniq bayon bilan davom etdi.

Bu yerda ustoz-shogird an’anasining mazmuni yaqqol ko‘rinadi. Talaba hukmni yodlash bilan birga uning qayerdan olingani, qanday dalilga tayangani va boshqa qarashlardan nimasi bilan farqlanishini o‘rganadi. Marg‘inoniy ilmiy merosidagi puxtalik ham shunday izchil tahsil va tinimsiz mehnatning samarasidir. Uning fiqhiy bahslarni sinchiklab tahlil qilishi, matnning nozik ma’nolariga e’tibor berishi turli ilmlarni bir maqsad yo‘lida uyg‘un qo‘llay olganini ko‘rsatadi.

Alloma o‘zidan keyin ilmiy an’anani davom ettirgan shogirdlar ham qoldirdi. Laknaviyning qayd etishicha, «Ta’limul muta’allim» muallifi Zarnujiy, Shamsul aimma Kardariy, Jaloliddin Mahmud ibn Husayn Ustrushaniy hamda imomning olim farzandlari uning shogirdlari qatorida bo‘lgan. Bu ma’lumotlar Marg‘inoniyning mudarris sifatidagi xizmatini ham yoritadi. Uning saboqlari kitob, dars, fatvo va yangi ilmiy izlanishlar orqali keyingi avlodlarga yetib bordi.

«Hidoya» allomaning eng mashhur asari bo‘lsa-da, uning ilmiy faoliyati boshqa yo‘nalishlarni ham qamrab olgan. «Bidoyatul mubtadiy», «Kifoyatul muntahiy», «At-Tajnis val mazid» hamda haj amallariga oid asarlari fiqhiy bilimning turli ehtiyojlariga xizmat qilgan. Shu jihatdan «Hidoya»ni uzoq izlanishlar, dars tajribasi va oldingi asarlar ustida ishlash natijasida shakllangan yetuk ilmiy mehnat sifatida o‘qish lozim.

«Bidoya»dan «Hidoya»ga olib kelgan ilmiy maqsad

«Hidoya fi sharhi Bidoyatul mubtadiy» nomining o‘ziyoq asarning qanday vazifani bajarishini anglatadi: u Marg‘inoniyning «Bidoyatul mubtadiy» nomli matniga yozilgan sharhdir. «Bidoya»da Imom Muhammad ibn Hasan Shayboniyning «Al-Jome’us-sag‘ir» asari bilan Imom Quduriyning «Muxtasar»idagi fiqhiy masalalar jamlangan. Muallif o‘zidan oldingi mo‘tabar manbalarni bir-biriga bog‘lab, o‘quvchi uchun ixcham va tartibli matn yaratishni ko‘zlagan. Matn bilan sharh o‘rtasidagi munosabatni tushunish «Hidoya»ning qadrini anglashga yordam beradi. Matn masalaning asosiy hukmini qisqa bayon qiladi. Sharh esa shu hukmning dalili, izohi, unga doir ixtilof va muhim tafsilotlarni ochib beradi. «Bidoya»ni o‘qigan talaba masalalar bilan tanishsa, «Hidoya» orqali ularning ilmiy asosiga chuqurroq kirib boradi. Shu tariqa ikki asar ta’lim jarayonida bir-birini to‘ldiradi.

Marg‘inoniy avval «Bidoya»ga «Kifoyatul muntahiy» nomli keng sharh yozishga kirishgan. Keyin uning mufassalligi o‘quvchi foydalanishini qiyinlashtirishidan xavotirlanib, ixchamroq sharh yaratishga yuzlangan. Muallif «Hidoya» muqaddimasida bu maqsadini tushuntirib, unda rivoyatning saralangan mazmuni bilan diroyat asoslarini birlashtirishni ko‘zlaganini aytadi. Shunday qilib, «Hidoya»ning yaratilishida o‘quvchining ehtiyoji va ilmiy mazmunning to‘liqligi birgalikda hisobga olingan. Bu qarorda katta mualliflik mas’uliyati bor. Ko‘p ma’lumotni yig‘ishning o‘zi hali ravon kitob yaratish degani emas. Zarurini tanlash, uni o‘z o‘rniga joylashtirish, asosiy fikrni buzmasdan ixchamlashtirish alohida mahorat talab qiladi. Marg‘inoniy aynan shu vazifani ado etishga intilgan. O‘quvchi masalaning mohiyatini anglaydigan darajada izoh oladi, kengroq tafsilotga ehtiyoj sezganida esa mufassal manbalarga murojaat qilish imkoniga ega bo‘ladi. Imom Marg‘inoniyning bu tanlovi kitobning muhim yutug‘ini belgilagan: ixcham jumlalar zamirida katta ilmiy mazmun saqlanadi. Muallifning saralash mahorati tufayli qisqa bayon masalaning asosini tushunishga xizmat qiladi. Bunday matn o‘quvchidan e’tibor va tayyorgarlik talab etadi. Ustoz sharhi bilan mutolaa qilinganda esa har bir jumlaning ortidagi dalil va bog‘lanishlar ravshanlashadi.

Tartib orqali anglashga yetaklagan uslub

Marg‘inoniy fiqhiy boblarni joylashtirishda «Al-Jome’ as-sag‘ir» tartibiga tayangan. Bu tanlov asarning oldingi hanafiy ilmiy an’ana bilan uzviy aloqasini ko‘rsatadi. Kitobdagi masalalar muayyan mavzular atrofida jamlanib, o‘quvchiga ularni o‘z o‘rnida o‘rganish imkonini beradi. Tartib bilimni xotirada saqlashga, kerakli masalani topishga va bir-biriga yaqin hukmlarning aloqasini anglashga xizmat qiladi.

Fiqhiy masalaning to‘g‘ri tushunilishi ko‘pincha uning qaysi bobda va qanday masalalar orasida kelganiga bog‘liq. Bir jumlani o‘z mavzusidan ajratib o‘qish uning doirasini noto‘g‘ri kengaytirishga olib kelishi mumkin. «Hidoya»dagi tartibli bayon esa o‘quvchini masalani atrofidagi izohlar bilan birga ko‘rishga undaydi. Asarning tuzilishi shu ma’noda muallifning fikrlash yo‘lini ham aks ettiradi. Imom Marg‘inoniy ko‘plab fiqhiy kitoblarga murojaat qilgan. «Zohirur rivoya» asarlari, Quduriy va Tahoviy muxtasarlari, Saraxsiyning «Al-Mabsut»i hamda Xassofning «Adabul qozi»si ana shu ilmiy zaminning ayrim qismlaridir. Bu keng manbaviy asos muallifga qarashlarni qiyoslash, masalalarni aniqlashtirish va bayonni dalil bilan mustahkamlash imkonini bergan. «Hidoya»dagi ixchamlik ortida katta mutolaa va saralash mehnati turadi.

Shu bilan birga, asarning barcha uslubiy xususiyatlari muallif tomonidan alohida qoidalar ro‘yxati shaklida yozib qoldirilmagan. Uning umumiy maqsadi muqaddimada bayon etilgan, ko‘plab bayon odatlari esa sharhlovchilar tomonidan matnni sinchiklab o‘rganish orqali aniqlangan. Demak, «Marg‘inoniyning metodi» haqida gapirganda muallifning bevosita izohi bilan keyingi olimlarning kuzatuvini o‘z o‘rnida ajratish kerak.

Rivoyat va diroyat: hukmning dalilini anglash

«Hidoya» uslubining eng muhim jihatlaridan biri rivoyat bilan diroyatning uyg‘unligidir. Rivoyat deganda bu o‘rinda shar’iy matnlar, imomlardan yetib kelgan qarash va naqllar tushuniladi. Diroyat esa shu ma’lumotlarning mazmunini anglash, ular orasidagi munosabatni tahlil qilish va hukmning asosini ochib berish bilan bog‘liq. Har ikkisi birlashganda fiqhiy masala o‘quvchi oldida dalillari bilan namoyon bo‘ladi. Imom Marg‘inoniy Qur’on, sunnat va ijmoga tayanib dalillaydi, zarur o‘rinlarda qiyos va aqliy ta’lilni qo‘llaydi. Ta’lil hukm nima sababdan shu tarzda belgilanganini ilmiy jihatdan izohlashdir. Illat esa hukm bog‘langan muayyan belgini bildiradi. Bu atamalarni bilish talabaning matnni chuqurroq anglashiga yordam beradi: u natija bilan birga shu natijaga olib kelgan asosni ham ko‘ra boshlaydi. Muallif ba’zan shar’iy nassdan anglashilgan illatni alohida aqliy dalil sifatida ham bayon qiladi. Bunda bir masala turli tomondan yoritiladi. Avval hukmga dalolat qilgan matn ko‘rsatiladi, so‘ng uning ma’nosi va hukm bilan aloqasi tushuntiriladi. Aqliy mushohada shu ilmiy doirada xizmat qiladi. O‘quvchi dalilni eshitish bilan uni to‘g‘ri tushunish o‘rtasida ham jiddiy mehnat borligini anglaydi. Bu uslub fiqh ta’limida katta ahamiyatga ega. Hukmning iborasini yod olgan talaba tanish savolga javob bera olishi mumkin. Hukmning asosini ham o‘rgangan talaba esa bir-biriga o‘xshash masalalarning farqini sezishga, shartlarning ta’sirini tushunishga va xulosasini dalil bilan izohlashga odatlanadi. «Hidoya»dagi tahliliy bayondan olinadigan ta’limiy saboq shudir.

Ixtilofni muhokama qilish va tarjih mahorati

Fiqhiy meros turli imomlarning qarashlari va ular orasidagi ilmiy bahslarni ham o‘z ichiga oladi. «Hidoya»da hanafiy mazhabi doirasidagi hamda boshqa mazhablar bilan bo‘lgan ixtiloflar muhokama qilinadi. Marg‘inoniy bir masala yuzasidan mavjud fikrlarni keltirib, ularning qanday dalil va ta’lilga tayanganini ko‘rsatadi. Bu yo‘l o‘quvchiga ixtilofning ilmiy sabablarini tushunish imkonini beradi. Muallif odatda avval mazhabdagi tanlangan, ya’ni muxtor qarashni bayon qiladi. Keyin unga zid fikr va uning dalillarini keltiradi. So‘ng «va lana» - «bizning dalilimiz» mazmunidagi ibora orqali o‘zi quvvatlayotgan qarashning asosini tushuntiradi. Bunda bahsning yakuni oldingi dalillarga javob vazifasini ham bajaradi. Qarashlar orasidan birini dalil va usuliy asosga ko‘ra ustun qo‘yish tarjih deyiladi. Marg‘inoniyning tarjih uslubida hukmning o‘zi bilan uni himoya qiladigan dalilning joylashuvi ham ahamiyatli. Muxtor qarash boshida zikr etilishi mumkin, uni quvvatlaydigan kuchli dalil esa bahs yakunida beriladi. Shunda o‘quvchi avval muhokamaning tomonlari bilan tanishib, keyin xulosaning asosini anglaydi. Bu tartibni har bir masalada mutlaqo o‘zgarmaydigan qolip deb tushunish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Ayrim o‘rinlarda kuchli dalil boshidayoq keltiriladi. Demak, muallif bayon tartibini masalaning xususiyati va izoh ehtiyojiga muvofiq tanlaydi. Uslubdagi izchillik bilan mazmunga moslashish birga keladi. Bu esa tayyor qolipni takrorlashdan ko‘ra kengroq ilmiy mahoratni talab etadi.

Muxolif qarashni dalili bilan keltirish ilmiy omonatdorlikning muhim ko‘rinishidir. Bir fikrga munosabat bildirishdan oldin uning haqiqiy mazmunini tushunish lozim. Marg‘inoniy uslubida mazhab qarashini dalillash boshqa tomonning asosini ham tahlil qilish bilan birga kechadi. Shu sababli «Hidoya» mutolaasi o‘quvchiga dalilni tinglash, uni tekshirish va javobni asoslash odobini ham singdiradi.

Ixcham iboralarda mujassam bo‘lgan aniqlik

«Hidoya»ning o‘ziga xosligi yirik bahslarning tuzilishida ham, kichik iboralarning tanlanishida ham ko‘rinadi. Masalan, «mo talavno» iborasi oldin tilovat qilingan oyatga, «mo ravayno» oldin rivoyat qilingan hadisga ishora qiladi. «Mo zakarno» va «mo bayyanno» kabi iboralar esa avvalgi izoh yoki dalilga qaytaradi. Sharhlarda bu ifodalarning muallif bayonidagi vazifalari yoritilgan. Ularni matnning oldingi qismi bilan bog‘lab o‘qish lozim. Shuningdek, «mashoyixuno» iborasi orqali Movarounnahr, jumladan Buxoro va Samarqand ulamolari tilga olinadi; «fi diyorino» esa muallif yashagan diyorlarga ishora qiladi. «Al-Asl» deyilganda Imom Muhammad ibn Hasan Shayboniyning shu nomdagi asari, «al-Muxtasar» deyilganda esa Quduriyning muxtasari nazarda tutiladigan o‘rinlar bor. Bunday istilohlar o‘quvchiga fikrning manbasi va ilmiy muhitini aniqlashda yordam beradi. Bir jumladagi ko‘rsatish olmoshi ham mazmunni anglashga xizmat qilishi mumkin. Muallif hozir muhokama qilinayotgan masala bilan uning o‘xshashiga turlicha ishora qiladi. U ko‘pincha o‘quvchi xayoliga kelishi mumkin bo‘lgan savolga savolning o‘zini ochiq takrorlamasdan javob beradi. Natijada bayon ixchamlashadi, dalillar orasidagi bog‘lanishni anglash uchun esa diqqat bilan o‘qish talab etiladi. Hadisni muayyan ma’noda talqin qilishga doir iboralar, masala boshidagi «qola» so‘zi yoki matnda tushirilgan ayrim bog‘lovchilar ham sharhlovchilar e’tiborini tortgan. Bu nozikliklarning maqoladagi ahamiyati shundaki, ular «Hidoya»ning sinchiklab tuzilgan ilmiy matn ekanini ko‘rsatadi. Har bir bunday ifoda tegishli jumla va sharh bilan birga tekshirilgandagina to‘g‘ri anglashiladi. Qisqa istiloh butun bir dalil yoki oldingi bahsga qaytish vazifasini bajarishi mumkin.

Imom Marg‘inoniy matnning o‘ziga xos iboralari orqali manba, hukm, izoh va dalilni bir-biriga bog‘laydi. Shu bois uning uslubini o‘rganish arab tilidagi so‘zlarning lug‘aviy tarjimasi bilan cheklanmaydi. Jumlaning bahsdagi o‘rni, kimning fikri bayon qilinayotgani va muallif qaysi xulosani quvvatlayotgani ham aniqlanadi. Ana shunda ixcham matnning ilmiy mazmuni to‘liqroq ochiladi.

Ilmiy salohiyat bilan birga kelgan tavoze

Marg‘inoniy o‘z so‘zini keltirishda «qola abdu za’if, afa anhu» — «zaif banda, Alloh uni afv etsin, aytdi» mazmunidagi ifodani ishlatgan. Sharhlarda bu uslub tavoze bilan izohlanadi. Katta ilmiy bahsni olib borayotgan muallif o‘zini Allohning afviga muhtoj banda sifatida tilga oladi. Bunday ifoda olimning ilmga va o‘z shaxsiga munosabatini ham anglatadi. Ushbu kamtarlik asarning dalillashdagi qat’iyligi bilan uyg‘unlashadi. Muallif o‘z qarashini puxta asoslaydi, boshqa dalillarga javob beradi va tanlagan hukmini ravshan ifodalaydi. Ayni paytda ilmiy muvaffaqiyatni ilohiy tavfiq bilan bog‘laydi. «Hidoya» muqaddimasidagi hamd, duo va Allohdan yengillik so‘rash ham shu ruhni namoyon etadi. Allomaning merosida ilmiy mehnat bilan ma’naviy mas’uliyat yonma-yon turadi. Bu jihat ustoz va talaba uchun ham ibratlidir. Ilm egallash insonga so‘zining mas’uliyatini chuqurroq his ettirishi lozim. Manbani to‘g‘ri ko‘rsatish, o‘zga qarashni haqqoniy yetkazish, anglanmagan joyni yana o‘rganish va xulosaga shoshilmaslik shu mas’uliyatning amaliy ko‘rinishlaridir. Marg‘inoniy tanlagan bayon uslubi bu fazilatlarni ilmiy faoliyatning o‘zida namoyon qiladi.

«Hidoya»ning davom etayotgan ilmiy umri

«Hidoya» atrofida shakllangan sharh va hoshiyalar an’anasi asarning ilmiy mavqeyini ko‘rsatadi. Bobartiyning «Al-Inoya»si, Ayniyning «Al-Banoya»si va Itqoniyning «G‘oyatul bayon»i kabi asarlar uning iboralari, dalillari hamda masalalarini kengroq tushuntirishga xizmat qilgan. Keyingi olimlarning bunday mehnati «Hidoya»ni avlodlar o‘rtasidagi uzluksiz ilmiy muloqot markazlaridan biriga aylantirgan. Abdulhay Laknaviy «Al-Favoid al-bahiyya fi tarojim
al-hanafiyya»da Marg‘inoniyning asarlarini e’tiborli manbalar sifatida baholab, ayniqsa «Hidoya» faqihlar murojaat qiladigan kitob bo‘lib kelganini qayd etadi. Bu baho ortida asarning turli mutaxassislarni izlanishga undagani turadi: faqih uning hukmlarini, muhaddis rivoyatlarini, sharhlovchi esa ibora va dalillar orasidagi bog‘lanishlarni o‘rganadi. Bir asar atrofida shunday davomli mehnat yuzaga kelishi uning mazmuniy salohiyati va ta’limiy ahamiyatidan dalolat beradi.

Bugun «Hidoya»ni o‘rganishda allomaning ana shu metodiga e’tibor qaratish foydalidir. Darsda hukm bilan birga uning dalili, ixtilof sababi va tarjih asosi ochib berilsa, talaba matnni ongli o‘zlashtiradi. Istilohlar izohlanib, bir-biriga o‘xshash masalalarning farqi tushuntirilsa, fiqhiy mushohada rivojlanadi. Asarning metodini chuqur anglash va dars jarayonida izchil yoritish uning ta’limiy imkoniyatlaridan samarali foydalanishga xizmat qiladi.

Imom Marg‘inoniy merosini davom ettirishning mazmuni uning asarlarini e’tibor bilan o‘qish, mazmunini to‘g‘ri yetkazish va ilmiy uslubidan saboq olishda namoyon bo‘ladi. «Hidoya» bizga puxta tartib, dalilga sadoqat, ixtilofga xolis munosabat va bayondagi aniqlikning bir asarda qanday uyg‘unlashishini ko‘rsatadi. Allomaning ilmiy mahorati ana shu uyg‘unlikda yaqqol seziladi.

Alloh taolo Imom Burhoniddin Marg‘inoniyni rahmatiga olsin, qoldirgan ilmiy merosidan foydalanayotgan ustoz va talabalarga to‘g‘ri anglash, xolis izlanish hamda ilmga amal qilish tavfiqini ato etsin. «Hidoya»ni ochgan har bir avlod uning sahifalaridan fiqhiy bilim bilan birga ilmning mas’uliyatini ham o‘rgansin.

Foydalanilgan manbalar

Shamsiddin Muhammad ibn Ahmad Zahabiy. «Siyar a’lam an-nubalo». 21-jild, 232-bet, «Marg‘inoniy» tarjimayi holi.

«Al-Hidoya fi sharhi Bidoyatul mubtadiy» nashrining «Muallif tarjimayi holi» bo‘limi; Muhammad Abdulhay Laknaviydan naql qilingan ma’lumotlar. 1-jild,
7-bet. Dor ihyo at-turos al-arabiy nashri.

Abul Hasanat Muhammad Abdulhay Laknaviy. «Al-Favoid al-bahiyya fi tarojim al-hanafiyya». 141–142-betlar, «Ali ibn Abu Bakr ibn Abduljalil Farg‘oniy Marg‘inoniy» tarjimayi holi.

Burhoniddin Marg‘inoniy. «Al-Hidoya fi sharhi Bidoyatul mubtadiy». Muallif muqaddimasi, 1-jild, 14-bet. Dor ihyo at-turos al-arabiy nashri.

«Al-Hidoya» nashrining kirish qismi: «Adobuhu va odotuhu fi kitobihi» -muallifning kitobdagi odob va bayon uslublari. 1-jild, 10–11-betlar. Dor ihyo
at-turos al-arabiy nashri.

Mir Arab oliy madrasasi o‘qituvchisi

Azizbek Boqiyev