Erta turish sunnati: oyat, hadis va ilm nigohida

Osmonning sharqiy chekkasi endigina oqarib kelayotgan damda dunyo ikkiga bo'linadi. Biri iliq ko'rpada kunning eng qimmat soatlarini uyquda o'tkazadi. Ikkinchisi sajdaga bosh qo'yib, o'sha soatlarni Robbisi bilan o'tkazadi. Ikkalasiga ham bir xil soat, bir xil kun berilgan, lekin kun ularga butunlay boshqacha ochiladi.

Tun libos, kun tirikchilik

Alloh taolo Naba surasida marhamat qiladi:

وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاسًا وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا

“Kechani (barcha narsani yashirib turadigan) libos qildik. Kunduzni esa tirikchilik vaqti qildik” (Naba surasi, 10–11-oyatlar).

Libos tanani o'rab, unga orom beradi. Tun ham insonni o'z bag'riga olib, charchog'ini yuvadi. Alloh kunduzlarni odamlar ishlashi uchun yorug', tunlarni uxlashi uchun qorong'u qilib qo'ygan. Bu tartib tasodif emas, Yaratganning marhamatidir. Unga mos yashagan kishi hayot oqimiga qarshi emas, u bilan birga yuradi.

Sunnat: kunni erta kutib olish

Rasululloh ﷺ sunnatlaridan biri kunni erta boshlash (kunni erta kutib olish yoki erta turish) edi. Ularning kunlari bomdod namozidan oldin boshlanardi. Ya'ni qiyomul layl (kechani ibodat bilan bedor o'tkazish), ayniqsa tahajjud namozi bilan kun ochilar, so'ng bomdod namozi o'qilib, zikr va ibodatlar ado etilar, undan keyin ilm va boshqa ishlar bilan shug'ullanilar edi. Bu tartib Alloh azza va jalla bandalaridan qilishini iroda etgan amallardir.

Ko'rinadiki, tong bir lahzalik voqea emas, to'liq bir tartib: tun ibodati, bomdod, zikr, ilm, mehnat. Har biri o'z o'rnida, har biri keyingisiga yo'l ochadi.

Duo: “Allohim, tongimni barokatli qil”

Rasululloh ﷺ bizlarni bu sunnatni odat qilishga ruhlantirib, erta boshlangan ishda baraka ko'p bo'lishini ochiq-oydin bayon qilganlar. Sohr G'omidiy roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh ﷺ shunday deganlar:

“Allohim, ummatimning tongini barokatli qilgin.”

Sohr G'omidiy aytadi: “Agar sariyya (bo'linma) yoki qo'shin yuborsalar, ularni kunning avvalida (ya'ni nahorda) yuborar edilar” (Imom Termiziy va Ibn Moja rivoyati). Demak, ham jihod yo'lidagi eng og'ir ishlar, ham kundalik ishlar tongga qo'yilgan. Duo faqat so'z bo'lib qolmagan, amalga aylangan.

Tong tijorati

Bu sunnatni amalda tatbiq etgan zotlardan biri hadis ravisi Sohr roziyallohu anhuning o'zi edi. U zot tijorat bilan tongda mashg'ul bo'lar edi. Shuning uchun Alloh azza va jalla u zotning moliga baraka berdi.

Imom Termiziy va Ibn Mojadan rivoyat qilinadi: “Sohr roziyallohu anhu tijorat qiluvchi kishi edi. Tijoratini kunning avvalida yuborar edi, bas, uning boyligi ko'payib, mol-davlat egasi bo'ldi.”

Bu o'rinda muhim bir saboq bor: Sohr duoni eshitibgina qolmadi, uni hayotiga ko'chirdi. Baraka tilakda emas, tong ertalab o'rnidan turgan oyoqda yashiringan.

Tongning kaliti: bir duo

Tongni namoz bilan ochgan kishiga kitobda bir foydali duo eslatiladi. Rasululloh ﷺ aytganlar: “Alloh taologa eng suyukli kalom bandaning:”

سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ وَلَا إِلَهَ غَيْرُكَ

“Subhanakallohumma va bihamdika va tabarokasmuka va ta'ala jadduka va la ilaha g'oyruk” deyishidir” (Imom Nasoiy rivoyati).

Ma'nosi: “Ey Alloh, Senga hamd aytish bilan Seni aybu nuqsonlardan poklayman. Sening isming muborakdir. Azamating oliydir. Sendan boshqa iloh yo'qdir.”

Bu duoni yod olib, namozni u bilan boshlash juda manfaatlidir. Tong yarim tunda tahajjudda yoki bomdodda tahorat va takbir bilan boshlansa, shu so'zlar uning birinchi nafasi bo'ladi.

Fan nima deydi?

Asrlar o'tib, ilm ham bu haqiqatga yaqinlashdi. Bu quyidagi jihatlarda ko'rinadi.

Biologik soat. Tanamizda taxminan 24 soatlik ichki ritm, ya'ni sirkad ritm ishlaydi. Uni o'rgangan olimlar 2017-yilda fiziologiya va tibbiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'lgan. Tong yorug'ligi uyqu gormoni melatoninni susaytirib, tanani faol holatga o'tkazadi. Tun qorong'usi esa uni yana uyquga chorlaydi. Bu “kechani libos, kunduzni tirikchilik qildik” mazmuniga hayratlanarli darajada mos keladi.

Uyg'onish va diqqat. Uyg'onishdan keyingi dastlabki soatda kortizol gormoni tabiiy ravishda ko'tarilib, diqqat va quvvatni oshiradi. Murakkab aqliy ish uchun eng qulay payt aynan shu. Rasululloh ﷺ ning bomdoddan keyin ilm va ishlar bilan mashg'ul bo'lishi shu tartibga mos tushadi. Tongda xalaqit ham kam bo'ladi, shu bois Sohr roziyallohu anhuning tongdagi savdosi foydali bo'lgani tabiiydir.

Uyqu va tiklanish. Uyqu paytida miya o'zida to'plangan zararli qoldiq moddalardan tozalanadi va xotira mustahkamlanadi. Shu sababli 7–9 soatlik muntazam uyqu sog'liq uchun zarur. “Tun libos” degan oyatning ilmiy ma'nosidan biri ham shudir.

Ruhiy salomatlik. 2021-yilda JAMA Psychiatry jurnalida e'lon qilingan yirik genetik tadqiqot erta uyg'onish tarafdorlarida depressiya xavfi pastroq ekanini ko'rsatdi. Boshqa tadqiqotlar ularning hayotdan qoniqishi va rejalashtirish ko'nikmasi yuqoriroq bo'lishini qayd etgan.

Albatta, bu natijalar bog'liqlikni ko'rsatadi, sababni emas. Xronotip qisman irsiy ekani ham ma'lum. Lekin muntazam tartib va yetarli uyqu foydasi fanda ham, dinda ham shubhasizdir.

Erta turish erta yotishdan boshlanadi

Bir haqiqatni unutmaylik: tong kechadan boshlanadi. Ishodan keyin ortiqcha kechalamasdan uxlagan kishi tahajjud va bomdodga yengil turadi. Kechasi uyg'oq yurib, tongda turishga urinish na sunnatga, na ilmga mos. Sunnat bu ketma-ketlikdir: o'z vaqtida yotish, o'z vaqtida turish.

Laboratoriya kortizol miqdorini o'lchay oladi, ammo barakani o'lchay olmaydi. Fan tongning foydasini isbotlaydi, sunnat esa uning ruhini ochadi. Kelinglar, bu sunnatni mustahkamlab, hayotimizga moslashtiraylik va Alloh azza va jalla bizni O'zi xohlagan amallarda sobitqadam qilsin. Shiorimiz esa Alloh taoloning mana bu so'zi bo'lsin:

وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا

“Agar unga itoat etsangiz, hidoyat topursiz” (Nur surasi, 54-oyat).

Hamidulloh Borliboyev
Mir Arab oliy madrasasi talabasi